مساجد زنانه، فرصت یا تهدید؟
۲۶ مرداد ۱۳۹۵

چین یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های کشورهای دارای مساجد مخصوص زنان از دوره‌های اولیه ورود اسلام به این کشور با قدمت ۳۰۰ سال است. اصطلاح نوسی (nusi) اشاره به مساجد با مدیریت زنان در چین دارد که نمونه‌ای از رهبری و زن‌سالاری به‌دلیل فقدان یا کمبود آموزندگان مرد بود و امروزه نیز نسخه‌های جدیدتری از آن در چین به حیات خود ادامه می‌دهند.

مسجد، مکان عبادت مسلمین، یکی از مهم‌ترین سمبل‌های جامعه اسلامی و نماد وحدت آن است. این‌که مسجد در جوامع و کشورهای مختلف با آداب و الگوهای کمابیش متنوعی ساخته و مدیریت شوند، موضوع دور از ذهنی نیست، اما در سال‌های اخیر شاهد پیدایش چیزی شبیه به جنبشی زنانه در رابطه با مساجد هستیم که در آن تلاش می‌شود مساجد «دوستدار زنان» شده و یا اصولاً مساجدی اختصاصاً زنانه راه‌اندازی شوند.

 

دو دیدگاه متفاوت درباره این وضعیت وجود دارد که یکی ارتباط زنان با مساجد را گسترش‌یافته و جدید قلمداد می‌کند و دیگری، این ارتباط را دیرپا و به عمر تاریخ اسلام می‌انگارد که تنها به دلیل افزایش توجه رسانه‌ای و ارتباطات، در روزگار جدید بیش از قبل نظرات را به خود جلب کرده است. آن‌چه برای تعیین نظرگاه درست در این میان اهمیت می‌یابد، نظر کارشناسان خبره تاریخی و مذهبی است. در ادامه، به برخی مسایل و حواشی ارتباط زنان با مساجد می‌پردازیم که می‌تواند به ایراد نظر کارشناسانه یاری رساند.

 

نقش تاریخی زنان در مساجد

 

افرادی که به بررسی ارتباط و حضور زنان در مساجد می‌پردازند، عموماً به شواهد تاریخی، آیات و روایاتی استناد می‌کنند که مطابق آن، زنان مسلمان اعضاء فعال جامعه اسلامی در دوره‌های مختلف بوده و از حضور آنان در مساجد در دوره‌های صدر اسلام و خلفای چهارگانه (در دیدگاه اهل سنت) ممانعت به‌عمل نمی‌آمده است.

 

زنان و مساجد در دوران جدید

 

جریان عفاف زنان مسلمان در دهه ۷۰ میلادی و افزایش گرایش به حجاب در دهه‌های ۸۰ و ۹۰، در کنار گسترش دسترسی عمومی به آموزه‌های اسلامی از طریق نشر جزوات، آموزش‌های کمک‌رسانه‌ای، تلویزیون، شبکه‌های ماهواره‌ای اسلامی، و اینترنت، دو عاملی هستند که می‌توان آن را دلیل عمده پیدایش تحرکاتی چند در میان برخی زنان مسلمان کشورهای دارای اقلیت‌های مسلمان (همچون اروپا و آمریکا) برای آشتی با مساجد دانست. بخشی از این تلاش را می‌توان در اقدام برای بهبودسازی مساجد برای زنان دانست.

 

کشورهای غیراسلامی

 

در سال ۲۰۱۵، جامعه اسلامی آمریکای شمالی (ISNA) با انتشار بیانیه‌ای که به امضاء چند تن از اعضاء کمیته مساجد دوستدار زنان این جامعه، کمیسیون فقه آمریکای شمالی، و پژوهشگران مطالعات اسلامی در آمده، با اتکاء به آیات ۷۱ سوره توبه (المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض، یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلوه و یؤتون الزکوه و یطیعون الرسول)، آیه ۱۸ سوره توبه (انما یعمر مساجدالله من أمن بالله و الیوم الأخر و أقام الصوه و آتی الزکوه)، و آیه ۳۱ سوره اعراف (یبنی أدم خذوا زینتکم عند کل مسجد) از مساجد خواسته است تا الف) حضور زنان در مساجد را تشویق کنند، ب) زنان فضایی برای نماز گزاردن داشته باشند که پشت‌سر مردان، اما نه کاملاً مجزا به‌صورتی‌که قادر به مشاهده امام باشند، داشته باشند، و ج) زنان نیز در تصمیم‌گیری‌های مسجد سهیم و ترجیحاً در عضویت هیأت امنا باشند.

 

اولین مسجد صرفاً زنانه در دوران جدید، مسجد زنان آمریکاست که در ژانویه سال ۲۰۱۵ در لس‌آنجلس برپا شد. در اواخر سال ۲۰۱۵ مسجدی در شهر برادفورد انگلستان برای عبادت اختصاصی زنان برپا و در حال حاضر، مسجدی برای زنان مسلمان در شهر کوپنهاگ دانمارک دائر شده است که حضور در تمامی مراسم آن، غیر از نماز جمعه، برای مردان نیز امکان‌پذیر است و امامت آن مطابق برخی اندیشه‌های فمینیست‌های اسلامی برعهده زنان است.

 

در سال ۲۰۱۱، مفتی استامبول در ترکیه از هیأت امنا در مساجد برای «زیباسازی» بخش زنان در مساجد دعوت به‌عمل آورد. گفته می‌شود این شهر که ۳ هزار مسجد در خود دارد، بعد از این اقدام شاهد افزایش ۷۰ درصدی حضور زنان در مساجد بوده است.

 

کشورهای اسلامی و شرقی

 

مساجد در کشورهای خاورمیانه، از دیرباز مکان گردهم‌آیی‌های زنانه برای منظورهای جمعی نظیر آموزش احکام، اخلاق، عقد ازدواج، و سازمان‌دهی برنامه‌های تفریحی، بهداشتی، و آموزشی و از این قبیل بوده است.

 

در کشور اندونزی، ۲ سازمان محمدیه و نهضت‌العلماء از ابتدای قرن ۲۰ به آموزش زنان و مردان طبقات مختلف پرداخته و هم‌اکنون زنان این کشور دارای دانش مذهبی بالایی هستند که طبعاً، پیوند زنان با مساجد را قوی‌تر می‌کند. در کشور مالزی نیز زنان آشنا با تعالیم مذهبی که به‌خوبی قادر به تفسیر آیات و روایات هستند، بر این منابع به‌عنوان الهام‌بخش حمایت از حقوق زنان تکیه می‌کنند.

 

در کشور چین، آموزش مذهبی زنان قومیت هویی برای تقویت فرهنگی این قوم در مقابل قوم هان، یکی از فعالیت‌های مرسوم بوده است. چین یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های کشورهای دارای مساجد مخصوص زنان از دوره‌های اولیه ورود اسلام به این کشور با قدمت ۳۰۰ سال است. اصطلاح نوسی (nusi) اشاره به مساجد با مدیریت زنان در چین دارد که نمونه‌ای از رهبری و زن‌سالاری به‌دلیل فقدان یا کمبود آموزنگان مرد توسعه‌یافته بودند و امروزه نیز نسخه‌های جدیدتری از آن در چین به حیات خود ادامه می‌دهند. با قطعیت می‌توان گفت، اکثر کشورهای غربی که در آن زنان اقلیت‌های مسلمان خواستار اصلاحات در ساختار مساجد شده‌اند، از مساجد چین الگوبرداری کرده‌اند.

 

در نهایت، باید گفت مساجد اختصاصی زنان پدیده‌ای نودرآمد یا مختص سیستم‌های لیبرال و دیدگاه‌های فمینیستی نبوده و نمونه‌های آن را می‌توان در بخارا (ازبکستان)، کابل (افغانستان)، مالدیو، یوگیاکارتا (اندونزی)، بیبلوس (لبنان)، خارطوم (سودان)، گابیلی (سومالی شمالی)، آمستردام (هلند)، و برلین (آمان) مشاهده کرد.

 

مساجد زنان، فرصت یا تهدید؟

 

تلاش‌های مختلف برای ایجاد هم‌گرایی میان زنان و مساجد، دست‌خوش چند جریان هم‌زمان است که علی‌رغم واگرایی و حتی تضاد در اصول، در موضوع زنان و مساجد، مخاطب را دچار خلط ساختاری و تفسیری می‌نمایند. از سویی، چنددستگی علمای کشورهای اسلامی برای ایراد نظر در این رابطه، خود از عوامل پیدایش چندگانگی در جریانات مذکور است. از سوی دیگر، برخی جریانات فمینیستی و رسانه‌ای اقدام به مصادره تلاش‌هایی که به نفع دیدگاه‌های خود هستند، کرده‌اند. گواین که برای مثال، طبق تصریح مدیران، اولین مسجد زنان مدرن در آمریکاست، نتیجه تلاش و همکاری هم‌زمان مردان در کنار زنان بوده است.

 

بعد از آن‌که امینه ودود، فمینیست آمریکایی اقدام به برپایی نماز جماعت مردان و زنان در روز جمعه کرد، برخی چهره‌های نماینده فمینیسم اسلامی نظیر اسراء نعمانی با اقداماتی مانند دعوت به برپایی نماز بدون حجاب، عامل ایجاد سردرگمی و تشویش در برخورد با پدیده آشتی زنان و مساجد شدند.

 

در این میان می‌توان به دیدگاه‌های متعادل‌تری نظیر یامسن مجاهد نیز اشاره کرد. در سال ۲۰۱۰، او در واکنش به انواع تلاش‌ها نظیر ودود و نعمانی گفت: «۱۴۰۰ سال، این توافق در میان علمای مسلمان وجود داشت که امامت نماز جماعت با مردان است. این موضوع برای یک زن مسلمان چرا باید دارای اهمیت ویژه باشد؟ کسی که نماز را امامت می‌کند، الزاماً از نظر روحی برتر نیست. نمی‌توان گفت یک موقعیت به‌خاطر این‌که در دست مردان است، برتر هم است. همین‌طور هم امامت نماز جماعت صرفاً به این دلیل که یک‌گونه رهبری است، برتری محسوب نمی‌شود».

 

باتوجه به نقدهایی که جنبش‌های مورد اشاره در این نوشتار، جملگی در رابطه با زنان و مساجد عنوان کرده‌اند، می‌توان گفت ایجاد اصلاحات برای بهبود شرایط زنان در مساجد و شاید افزایش سهم آنان در مدیریت این مکان مقدس، نیازی واقعی برای جوامع اسلامی است تا از این طریق، ضمن حفظ واقعیت مسجد به‌عنوان یک مکان عمومی برای امت مسلمان که جایگاه و تأثیر واقعی در زندگی روزمره مسلمین داشته باشد، از بروز چندگانگی و بدعت‌های ناخواسته در آن جلوگیری شود.

 

 

مهرخانه

 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر:
نام:
ایمیل: